Bozdoğan'ın Tarihçesi
Bozdoğan Türkçe bir kelimedir. Boz ve Doğan kelimelerinden meydana gelmiştir. İlk anlamı olarak Bozdoğan ateşli silahlar bulunmadan kullanılan ilkel bir silahtır. Atlı veya askerlerin Bozdoğanları olurdu. Atlıların daha ağır olur ve sol yana asılırdı. Yaya askerlerin Bozdoğanları ise sapı ağaçtan ve başı bakırdan ya da sadece demirden yapılırdı. Daha sonra Türkiye genelinde daha çok ağaç-çomağa Bozdoğan denmeye başlanmıştır.
Türkiye’nin genelinde yer yurt adı olarak kullanılan Bozdoğan’ın bu anlamla pek ilgisi yoktur.
Öncelikle Bozdoğan sözcüğü bir silah adı olmaktan öte, Bir Türk boyunun adıdır. Anadolu’ya göç eden Oğuz boyları içinde “Bozdoğan’lılar” boyu olduğu bugün tarihi kaynaklarda yazılmaktadır. Ve bunların en büyük özelliklerinin yerleştikleri bölgelere adlarını vermeleri olduğu bilinmektedir. Ayrıca Bozdoğan’ın bir mahallesinin ismi de Eymir’ dir. Eymür boyunun bugünkü Eymir mahallesinde yurt edindikleri bazı kaynaklarda rivayet edilmektedir. Önceden Bozdoğan’a bağlı olan fakat ulaşım açısından Muğla’ya devredilen Çavdır köyü içinde Çavuldur boyunun yerleşmiş oldukları yer olarak zikredilmektedir.
Bugün Bozdoğan’ın kuruluşuna ait çok çeşitli rivayetler dolaşmaktadır. Bu rivayetlerden bir kaçı şöyledir.
Malazgirt Savaşının Türkler tarafından kazanılmasından sonra Anadolu’ya yayılan Türkler tarafından kurulduğu bilinmektedir. Tarih olarak 1075-1175 yıllarına kadar varlığı bilinmemektedir. Bu tarihlerde doğudan batıya doğru hızlı bir akım vardır. Ve bu akınlara katılan boylardan birisince kurulmuştur. Öncelikle Bozdoğan’a gelen Türk boyları Eymir’e yerleşmiştir. O zaman oralarda Kıptiler’le Rum’lar yaşarmış. Sonra burada yaşayan Boz bey kendine bağlı obalarla birlikte buradan göç ederek Madran Dağı’nın eteklerine yerleşmiştir. Onunla birlikte Doğan beyde onun yerleştiği tepenin tam karşısındaki Hıdırbaba tepesine gelip yerleşmiştir. Boz beyin bayraktarı Madran Baba’dır. Doğan beyin bayraktarı ise Hıdır baba’dır. Bu ikisinin zamanın evliyaları olduğu söylentileri vardır. Hatta bunların üç arkadaş oldukları bilinmektedir. Üçüncü de Biresse Baba’dır.
Hayat Ansiklopedisi 2. cilt 735 nolu sahifesinde Bozdoğan’ın Türkler tarafından 12. yüzyılda kurulduğu yazmaktadır. O zaman Bizanslılardan alınan bu şehir askeri amaçlı bir şehir görünümündedir.
İkinci bir rivayet ise 12. yüzyılda bu çevrede Kıpti yani çingene bir ailenin oturduğu bilinmektedir. Bu ailenin yapmış olduğu dengesiz hareketler yüzünden devrin padişahı Doğan bey adlı Yavuz bir beye bu çevreyi yık Boz emrini vermiştir. Doğan bey emrindeki askerlerle burayı bozup kendi kabilesini yerleştirmiştir. Bugünkü Bozdoğan’ın yerel halkının Doğan beyin kabilesinden olduğu söylentisi dilden dile dolaşmaktadır.
Üçüncü bir rivayet ise eski devirlerde yapılan savaşlardan buranın doğasının çok bozulduğu ve bu durumdan yola çıkılarak “Bozulan Doğa” anlamında Bozdoğan olduğu söylenmektedir.
Hayat ansiklopedisi 2.cilt 735 nolu sahifesinde Malazgirt zaferinden sonra Anadolu’ya hızla yayılan Türkler tarafından 13. yüzyılda kurulmuştur denilmektedir. Birinci Kılıçarslan zamanında Gediz ve Menderes havzasının tamamını eline geçiren Selçuklu Türkleri muhtemelen Bozdoğan’ıda ele geçirmiş olsalar bile burayı yurt edinme amacı gütmemişlerdir.
Akdeniz kıyıları ve Denizli arasında yerleşmiş olan Türkler tarafından 1280’de Menteşe Oğulları beyliği kurulmuştur. Bozdoğan’ında bu beyliğin sınırları içinde olduğu bilinmektedir. Daha sonra Germiyanoğulları beyliğinde subaşı olan Gazi Mehmet bey 1308 yılında Bizansın elinden Aydın ilini almaya çalışan Menteşe oğullarından Sasa Beye yardım etti. Fakat bir süre sonra Sasa’dan Aydın ilini aldı ve Aydınoğulları Beyliğini kurdu. Aydınoğulları Beyliği Nazilli, Bozdoğan ve Karacasu ‘yu hakimiyetlerine almışlardır. Bu dönemlerde fethettikleri yerlere doğudan gelen kalabalık Türkmen kabilelerini yerleştirip buralara mensup oldukları Oğuz Boyunun adını veya başındaki Bey’lerin adını vermek ir adetti.
Bütün bu bilgilere baktığımızda Bozdoğan’ın önce Menteşeoğulları beyliğine daha sonra da Aydınoğulları beyliğine bağlandığını söyleyebilmekteyiz. Menteşeoğullarının kuruluş tarihi olan 1280’li yıllarda kaynaklarda belirtilen Boz ve Doğan Beyin aşiretlerinin yaz ayında Madran Dağı eteklerindeki otlaklara gelmiş oldukları kışın ise verimli Büyük Menderes ovalarına indikleri düşünülmektedir.
Osmanlı Zamanı
Aydınoğulları beyliği 1390yılında Osmanlı Hükümdarına bağlılığını bildirmesi üzerine 1390’da Osmanlılara bağlandı. Yıldırım Beyazıt çıktığı Anadolu Seferinde Aydınoğullarını Osmanlılara bağımlı hale getirdi. Bu sıralarda doğudan Osmanlılar, deniz yönünden Latinlerin sıkıştırması bu sonu hızlandırmıştır. Bugün Bozdoğan’da eski Nazilli caddesi ya da Şose caddesi diye bilinen caddelerin eski adının Ceneviz Mahallesi olarak bilinmesi, Latinlerin Bozdoğan’a geldikleri hatta burada yerleştikleri fikrini ortaya çıkarır. Burada bazı yerlerin Rum mahallesi olarak rivayet edilmesi Rumların da burada oturduklarını akla getirmektedir.
Ankara Muhaberesinden sonra Timur, Aydınoğullarına ülkelerini geri verdi. Fakat 2. Murat Osmanlılara devamlı meseleler çıkaran Aydınoğlları beyliğine son verdi. Böylece Bozdoğan toprakları bir kere daha el değiştirmiş oldu. fakat sosyal durumda bir değişiklik olmadı. Bu durumun sonunda onlarda Selçuklular gibi buraya doğudan gelen Türkleri yerleştirmişlerdir. Bozdoğan kazası dahilinde Çullu’lar adlı bir oymak arasında 25 vergi nüfuslu Avşar adlı bir oba olduğu gibi 36 vergi nüfuslu Eymir, 19 vergi nüfuslu Çavdur köylerinin de bulunması bu yerleşme siyasetinin ve Anadolu’nun her karış toprağının Türkleştirilmesinin mührü olsa gerektir. Avşar, Eymir, Çavdur, oğuz boylarının adıdır. Bozdoğan ilçesi de gerek adını gerekse kavmiyetini kendi adından almaktadır. Yani Bozdoğanlı Türk Boyu burayı kurmuştur.
Tanzimat döneminde 1879 yılında bir idari değişiklikle Bozdoğan ilçe statüsüne kavuşmuştur.
